Luchtkwaliteit

Luchtverontreiniging in de EU

Luchtverontreiniging is een belangrijke oorzaak van ziekte en vroegtijdige sterfte in Europa. Fijne zwevende deeltjes (PM_2,5) kunnen diep in de longen en de bloedbaan terechtkomen en zijn verantwoordelijk voor het hoogste aantal vroegtijdige sterfgevallen in Europa.

In 2022 veroorzaakte luchtverontreiniging in Europa ongeveer 350 000 vroegtijdige overlijdens, waarvan 239 000 louter door PM_2,5. Dat zijn er 11 keer zoveel als het aantal verkeersdoden (20 634 in 2022).

De uitstoot van luchtverontreinigende stoffen in de EU is sinds 1990 gedaald, maar de verontreinigings­niveaus liggen nog steeds boven de aanbevolen normen. Volgens het Europees Milieuagentschap werd 94 % van de inwoners van steden in de EU in 2023 blootgesteld aan PM_2,5-concentraties die de recentste luchtkwaliteitsrichtsnoeren van de WHO overschrijden.

Hoe pakt de EU luchtverontreiniging aan?

De EU heeft sinds de jaren 1980 strenge maatregelen genomen om de luchtverontreiniging terug te dringen.

De belangrijkste onderdelen van die wetgeving zijn:

• luchtkwaliteitsnormen voor buitenlucht (omgevingslucht)
• nationale streefcijfers voor de vermindering van de emissies van de belangrijkste luchtverontreinigende stoffen

In oktober 2024 hebben het Europees Parlement en de Raad een richtlijn met nieuwe luchtkwaliteitsnormen voor de hele Unie aangenomen. De nieuwe bindende grenswaarden voor 2030 zijn een tussenstap om in 2050 de doelstelling van nulverontreiniging te halen en moeten bijdragen aan een gifvrij milieu.

Er is nog heel wat andere wetgeving om de luchtkwaliteit in de EU te verbeteren, zoals regels voor broeikasgas­emissies in alle economische sectoren, alsook de Euro 7-normen en regels voor de uitstoot van de industrie.

Nieuwe regels voor luchtkwaliteit

De nieuwe EU-richtlijn inzake luchtkwaliteit ((EU) 2024/2881) vervangt de 2 vorige luchtkwaliteitsrichtlijnen (2004/107/EG en 2008/50/EG).

Ze ondersteunt de doelstelling van de Europese Green Deal om de lucht-, water- en bodemverontreiniging tegen 2050 terug te dringen tot niveaus die niet meer schadelijk zijn.

De EU-lidstaten moeten de richtlijn uiterlijk op 11 december 2026 in nationaal recht omzetten.

De belangrijke wijzigingen zijn:

• strengere EU-luchtkwaliteitsnormen voor 2030, die nauwer aansluiten bij de richtsnoeren die de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in 2021 heeft uitgevaardigd. Die weerspiegelen op hun beurt de nieuwste wetenschappelijke inzichten over de gevolgen van luchtverontreiniging voor de gezondheid

• een nieuw recht voor mensen om schadevergoeding te eisen als hun gezondheid wordt geschaad door inbreuken op de regels

• Luchtkwaliteit Raad geeft fiat voor strengere EU-normen (pers­mededeling, 14 oktober 2024)

Strengere luchtkwaliteitsnormen

Op grond van de nieuwe richtlijn moeten in 2030strengere luchtkwaliteits­normen worden gehaald voor 13 verontreinigende stoffen, waaronder PM_2,5, PM₁₀, stikstofdioxide en ozon. Er worden ook emissie­grenswaarden, verplichtingen om de gemiddelde blootstelling te verminderen en alarmdrempels ingevoerd.

Voor fijne zwevende deeltjes (PM_2,5) wordt de jaarlijkse grenswaarde tegen 2030 meer dan gehalveerd:

• vorige EU-norm: 25 µg/m³
• nieuwe EU-norm: 10 µg/m³
• WHO-richtsnoer: 5 µg/m³

De strengere normen zullen het aantal vroegtijdige overlijdens door PM_2,5 binnen 10 jaar naar verwachting met 75% doen dalen.

De Commissie moet de wetenschappelijke gegevens regelmatig evalueren om na te gaan of de herziene luchtkwaliteits­normen de gezondheid effectief beschermen.

Onder bepaalde voorwaarden kunnen de lidstaten verzoeken om de termijn om de grenswaarden van de luchtkwaliteit te bereiken te verlengen.

Toegang tot de rechter en recht op schadevergoeding

De nieuwe regels versterken het recht op schone lucht en toegang tot de rechter. Mensen en organisaties, waaronder ngo's, die voldoende belang hebben, kunnen naar de rechter stappen als ze van oordeel zijn dat de richtlijn niet correct wordt uitgevoerd.

Voor het eerst moeten de EU-lidstaten ervoor zorgen dat mensen schadevergoeding kunnen eisen en krijgen als ze gezondheids­problemen krijgen door opzettelijke of nalatige schending van de nationale regels voor de omzetting van de richtlijn.

Betere planning en monitoring

Wanneer de verontreinigingsniveaus de grens- en streefwaarden overschrijden, moeten de lidstaten volgens de richtlijn routekaarten en plannen voor de luchtkwaliteit opstellen. Ze moeten maatregelen nemen om de verontreiniging te verminderen en ervoor zorgen dat de periode van overschrijding zo kort mogelijk wordt gehouden.

Daarnaast worden de eisen voor de monitoring en modellering van de luchtkwaliteit aangescherpt. Betere gegevens zullen de autoriteiten helpen de luchtkwaliteit te beheren, preventie­maatregelen te plannen en de regels doeltreffender te handhaven.

Grensoverschrijdende verontreiniging en voorlichting van het publiek

Omdat verontreiniging niet aan de grens stopt, moeten de lidstatensamenwerken om de bronnen van lucht­verontreiniging in kaart te brengen, tegenmaatregelen te nemen en gecoördineerde acties te plannen.

Zij moeten het publiek ook beter informeren over de luchtkwaliteit.