Systemy IT do walki z przestępczością i ochrony granic UE
Organy państw UE dzielą się informacjami za pomocą wielkoskalowych systemów IT, aby chronić obywateli, walczyć z przestępczością i zabezpieczać granice.
System informacyjny Schengen (SIS)
Organy ścigania z całej UE korzystają z systemu SIS, aby wprowadzać do niego lub odnajdywać w nim wpisy o poszukiwanych lub zaginionych osobach i przedmiotach. System zawiera prawie 86,5 mln wpisów. W 2022 r. dokonywano w nim prawie 35 mln kwerend dziennie.
SIS zapewnia też organom wskazówki, jakie działania podjąć, gdy natrafią na daną osobę lub przedmiot. Mogą np.:
- zatrzymać osobę poszukiwaną
- otoczyć ochroną zaginioną osobę w trudnej sytuacji
- zająć nielegalny lub skradziony przedmiot.
W listopadzie 2018 r. UE przyjęła przepisy uaktualniające system informacyjny Schengen.
System w uaktualnionej wersji zaczął działać w marcu 2023 r. i obejmuje:
- nowe kategorie wpisów
- dane biometryczne takie jak odciski dłoni
- ślady palców
- dane DNA potrzebne przy poszukiwaniu osób zaginionych.
Zautomatyzowana wymiana danych na potrzeby współpracy policyjnej
Celem jest wzmocnienie, usprawnienie i ułatwienie wymiany informacji między państwami członkowskimi i z Europolem oraz zapewnienie organom ścigania UE ulepszonych narzędzi do zwalczania przestępczości.
Zwiększona liczba kategorii danych
Nowe ramy prawne – często określane ramami z Prüm II – pozwalają organom ścigania przeglądać bazy innych państw członkowskich pod kątem danych takich jak:
- DNA
- odciski palców
- dane rejestracyjne pojazdów.
Te nowe przepisy przyjęte 26 lutego 2024 r. umożliwiają organom policyjnym wyszukiwanie:
- wizerunków twarzy
- danych w rejestrach policyjnych.
Ponadto, jeżeli zezwala na to prawo krajowe, możliwe będzie również przeszukiwanie wszystkich kategorii danych w celu znalezienia osób zaginionych lub zidentyfikowania szczątków ludzkich. Jeżeli wynik wyszukiwania w bazie danych jest pozytywny, dane państwo musi zapytującemu organowi policji dostarczyć w ciągu 48 godzin odpowiednie informacje:
- imię i nazwisko
- datę urodzenia
- przestępstwo powiązane z danymi.
Modernizacja systemu informatycznego
Nowe przepisy z Prüm spowodują:
- modernizację infrastruktury technicznej, na której opiera się wymiana informacji
- wprowadzenie routera przez eu-LISA (agencję unijną odpowiedzialną za wielkoskalowe systemy informatyczne) ułatwiającego nawiązywanie połączeń między państwami członkowskimi (i Europolem) w celu wyszukiwania danych.
Router będzie składał się z narzędzia wyszukiwania i bezpiecznego kanału komunikacji. Organ ścigania próbujący uzyskać dopasowanie przekaże posiadane przez siebie dane (np. odcisk palca) do routera. Router wyśle ten wniosek o zapytanie do baz danych wszystkich pozostałych państw członkowskich UE i Europolu.
Do celów zautomatyzowanego przeszukiwania informacji z akt policyjnych państwa członkowskie i Europol będą korzystać z europejskiego systemu przekazywania informacji z akt policyjnych (EPRIS).
Większa rola Europolu
Dzięki nowym przepisom Europol będzie mógł:
- przeszukiwać krajowe bazy danych, aby sprawdzić informacje otrzymane od państw trzecich.
Wizowy system informacyjny (VIS)
Działający od 2011 r. wizowy system informacyjny to baza danych mająca ułatwiać rozpatrywanie wniosków o wizy krótkoterminowe.
Pomaga on organom wizowym, granicznym, azylowym i migracyjnym sprawdzać obywateli państw trzecich, którzy potrzebują wizy krótkoterminowej, aby wjechać do strefy Schengen. Organy mogą używać VIS do porównywania danych biometrycznych, a tym samym do identyfikowania określonych osób lub zapobiegania kradzieżom i oszustwom związanym z tożsamością.
W maju 2021 r. – wobec ewoluujących wyzwań w dziedzinie migracji i bezpieczeństwa – UE przyjęła nowe rozporządzenie usprawniające system. Nowe przepisy:
- zwiększają bezpieczeństwo procedury rozpatrywania wniosków o wizy krótkoterminowe
- wprowadzają do tej samej bazy danych wizy długoterminowe i dokumenty pobytowe
- zapewniają interoperacyjność VIS z innymi stosownymi systemami i bazami danych UE.
System zarządzania europejskimi wnioskami azylowymi (Eurodac)
Baza Eurodac zawiera odciski palców wszystkich osób, które ubiegają się o azyl i zostały zarejestrowane w państwach członkowskich UE i krajach współpracujących. Baza służy do wdrażania rozporządzenia dublińskiego. Pomaga:
- sprawdzić, czy wnioskodawca lub wnioskodawczyni nie złożyli już wniosku o azyl w innym państwie członkowskim
- zweryfikować, czy nie byli wcześniej zatrzymani przy nielegalnym wjeździe do UE
- stwierdzić, do którego państwa członkowskiego należy rozpatrzenie wniosku o azyl.
W związku z reformą unijnych przepisów azylowych rozporządzenie Eurodac zostało poddane przeglądowi.
Unijne systemy IT na potrzeby bezpieczeństwa i migracji (infografika)
Europejski system informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż (ETIAS)
We wrześniu 2018 r. Rada przyjęła rozporządzenie ustanawiające europejski system informacji o podróży oraz zezwoleń na podróż (ETIAS). System pozwoli z wyprzedzeniem sprawdzać podróżnych zwolnionych z obowiązku wizowego i w razie potrzeby odmawiać im zezwolenia na wjazd.
Będzie podobny do systemów stosowanych m.in. w USA, Kanadzie i Australii:
- zwiększy bezpieczeństwo wewnętrzne
- pomoże skuteczniej zapobiegać nielegalnej imigracji
- zmniejszy zagrożenia dla zdrowia publicznego i zredukuje opóźnienia na granicach.
Jego budową zajmie się eu-LISA, unijna agencja odpowiedzialna za wielkoskalowe systemy informatyczne w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości.
System ETIAS jeszcze nie funkcjonuje. Wnioski o zezwolenie na podróż nie są obecnie przyjmowane.
Unia Europejska ogłosi datę uruchomienia systemu ETIAS kilka miesięcy przed tym, jak zacznie on funkcjonować.
System wjazdu/wyjazdu
System wjazdu/wyjazdu (EES) to ogólnounijny system cyfrowego zarządzania granicami, który rejestruje wjazd i wyjazd obywateli spoza UE, gdy przekraczają oni granice zewnętrzne strefy Schengen w związku z pobytem na krótki okres. Zastępuje on szybkimi i bezpiecznymi kontrolami biometrycznymi poprzedni system polegający na ręcznym stemplowaniu paszportów.
System wjazdu/wyjazdu (EES) funkcjonuje na granicach zewnętrznych strefy Schengen od 10 kwietnia 2026 r.
Podróżni przekraczający granice zewnętrzne uczestniczących państw europejskich są rejestrowani w EES i nie ma już potrzeby stemplowania ich paszportów.
System wjazdu/wyjazdu został utworzony przez agencję eu-LISA wraz z państwami członkowskimi.
Europejski system przekazywania informacji z rejestrów karnych (ECRIS)
System ECRIS powstał w 2012 r. Ułatwia państwom członkowskim UE dzielenie się informacjami o wyrokach skazujących.
Większość wymienianych informacji dotyczy obywateli UE, gdyż system nie dysponuje skutecznymi sposobami przetwarzania danych o obywatelach państw trzecich.
W kwietniu 2019 r. UE przyjęła nowe przepisy mające ulepszyć ECRIS. Zreformowany system będzie zawierał także scentralizowaną bazę z informacjami o skazaniach obywateli państw trzecich i bezpaństwowców.
Dane dotyczące przelotu pasażera
Przestępczość zorganizowana i terroryzm wiążą się z podróżami międzynarodowymi. W 2016 r., w związku z likwidacją kontroli na granicach wewnętrznych w myśl konwencji z Schengen, UE przyjęła dyrektywę dotyczącą danych o przelocie pasażera (PNR).
Dane PNR to dane osobowe podawane przez pasażerów, a gromadzone i przechowywane przez przewoźników lotniczych. To m.in. imię i nazwisko, data i trasa podróży, numer miejsca w samolocie, informacje o bagażu, dane kontaktowe oraz sposób płatności.
Dyrektywa PNR reguluje przekazywanie takich danych organom ścigania w państwach członkowskich i przetwarzanie tych danych w celu zapobiegania przestępstwom terrorystycznym i poważnej przestępczości, ich wykrywania, prowadzenia dochodzeń w ich sprawie oraz ich ścigania.
System PNR uzupełnia już istniejące narzędzia do walki z przestępczością transgraniczną i harmonizuje przepisy państw członkowskich, gwarantując pewność prawa i eliminując luki bezpieczeństwa, a przy tym zapewniając ochronę danych.
Unijna agencja ds. wielkoskalowych systemów IT (eu-LISA)
Agencja eu-LISA zarządza wielkoskalowymi systemami IT wykorzystywanymi w ramach unijnej polityki zarządzania granicami, migracji i współpracy organów ścigania.
W listopadzie 2018 r. Rada przyjęła nowe przepisy poszerzające mandat agencji. Pozwalają one agencji skuteczniej pomagać w zarządzaniu granicami, we współpracy organów ścigania i w zarządzaniu migracją w UE.
Agencja będzie też odgrywać kluczową rolę we wdrażaniu nowych systemów IT w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych.
Dzięki szerszemu mandatowi eu-LISA będzie mogła:
- opracowywać i obsługiwać nowe systemy, takie jak niedawno przyjęty system wjazdu/wyjazdu czy ETIAS
- pomagać w wypracowywaniu rozwiązań interoperacyjnych
- na żądanie zapewniać wsparcie państwom członkowskim
- odgrywać większą rolę w badaniach, projektach pilotażowych i testach.
Agencja eu-LISA aktualnie zarządza następującymi systemami IT:
- wizowy system informacyjny
- system informacyjny Schengen
- Eurodac – unijna baza danych dotyczących migracji i azylu
- system wjazdu/wyjazdu
Agencja eu-LISA aktualnie tworzy następujące systemy IT:
- ETIAS
- system ECRIS-TCN.
Interoperacyjność unijnych systemów informacyjnych
Unijne systemy IT używane przez władze do walki z przestępczością, kontroli granic i zarządzania przepływami migracyjnymi nie są połączone. Z powodu ich rozdrobnienia mogą powstawać luki informacyjne.
Obecnie UE pracuje nad lepszym sposobem gromadzenia i wymiany informacji, tak by:
- za pomocą odpowiednich unijnych baz udostępniać dane straży granicznej
- usprawnić prowadzenie dochodzeń i postępowań karnych.
W maju 2019 r. Rada przyjęła dwa rozporządzenia ustanawiające ramy interoperacyjności unijnych systemów informacyjnych w dziedzinie zarządzania granicami, bezpieczeństwa i migracji. W myśl nowych przepisów mają powstać:
- europejski portal wyszukiwania, który pozwoli właściwym organom dokonywać kwerend w kilku systemach informacyjnych jednocześnie
- wspólny serwis kojarzenia danych biometrycznych, pozwalający je wyszukiwać i porównywać
- wspólne repozytorium tożsamości zawierające dane identyfikacyjne obywateli państw trzecich
- moduł wykrywający multiplikację tożsamości, który ostrzeże władze o możliwym oszustwie dotyczącym tożsamości.
Nowa architektura interoperacyjna będzie uruchamiana od połowy 2024 r. do końca 2026 r. Ma zapewnić pojedynczy interfejs wyszukiwania i funkcję kojarzenia danych biometrycznych ułatwiającą identyfikację.
Ostatnia aktualizacja: 10 lipca 2026